АГААРЛАГ эсвэл УТААЛАГ

Хөгжлийн сангийн гурван цагийн хэлхээс...

2009-10-16T18:35:00.003+08:00

Нээлттэй Нийгэм Форумын Бодлогын судалгааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн судлаач Ц.Батсүх (PhD), А.Батпүрэв, Д.Ганбат

Өнгөрсөн түүх буюу Хөгжлийн сан яагаад хэрэгтэй байсан бэ?

Байгалийн нөөц баялгаас олсон орлогоороо “амьдардаг” улс орнуудын хувьд цөөн төрлийн түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл нийт эдийн засагт нь хүчтэй нөлөө үзүүлдэг. Үнийн өсөлтийн үед “тансаглаад”, уналтын үед “бүсээ чангалдаг” хандлага манай улсад ч тогтоод байна. Орж ирэх орлогоо дээд хэмжээгээр нь төсөөлж улсын төсвөө төлөвлөсөн атлаа бодит орлого нь төсөөлсөн хэмжээнд хүрэхгүй болохоор нийгмийн хамгаалал, халамжийн хөтөлбөрүүд үр ашиггүй, төсвийн байгууллагууд хэт үрэлгэн, баталчихсан томоохон төслүүд нь чухал биш тухай ярьж эхэлдэг.

Байгалийн баялаг бол шавхагдаад дуусах, дахин нөхөгдөхгүй нөөц юм. Тиймээс ашигт малтмалын үнэ өндөр хэдий ч бусад бүхий л төрлийн түүхий эдийн нэгэн адилаар маш их хэлбэлзэлтэй байдаг. Энэхүү богино хугацааны орлогын тогтворгүй байдлыг тооцоолохгүйгээр улсын төсвийн зарлагыг орлоготой нь шууд “уях” юм бол ашигт малтмалын үнийн өсөлт, уналтын мөчлөгийг дагаад улсын төсөв тэлж, агшдаг үзэгдэл арилахгүй. Монголын Засгийн газар төсвийн тогтвортой байдлыг хангах, макро эдийн засгийг төлөвлөх, ялангуяа санхүүгийн оновчтой удирдлагыг хэрэгжүүлж чадахгүйд хүрнэ.

Нөгөө талаас, өвөг дээдсийнхээ хадгалсаар өвлүүлсэн газрын доорх баялгийг өнөөдөр амьдарч байгаа бид дангаараа ашиглаад өнгөрөх ёс суртахууны эрх байхгүй. Энэ хандлагаар бол байгалийн баялгаас олсон орлогыг хэн нэгэн, аль эсвэл хэсэг бүлэг хүмүүс өөрийн буй болгосон өмчийн орлого мэтээр дангаар хүртэх ёсгүй юм. Тиймээс ч өнөө болон хойч үед маань энэ баялгийн үр шимийг шударгаар хүртээхийн тулд өнөөдрийн орлогыг урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын бодлогоор тогтвортой зохицуулан удирдах хэрэгтэй юм.

Энэ бол зөвхөн Монголын өмнө тулгараад байгаа асуудал биш. Ашигт малтмал, байгалийн хий, газрын тос зэрэг байгалийн баялгаа ашиглаж байгаа улс орнууд эдгээр асуудлыг шийдэх боломж олгосон бодлогын нэгэн хувилбар боловсруулан хэрэгжүүлж байгаа нь тусгай сан юм.

Манай улсын хувьд сонгууль бүрийн өмнө амны уншлага болгон ярьдаг байгалийн баялаг, түүнээс олох их хэмжээний орлогыг цөөн хүний дур зоргоор зарцуулахгүй байх шаардлага нь нэгд дээр дурдсан үзэл санаанд, хоёрт дараахь үндэслэлд тулгуурладаг.

Богино хугацааны орлогын тогтворгүй байдлын улмаас макро эдийн засгийг төлөвлөх, санхүүгийн оновчтой удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд ноцтой бэрхшээл тулгардаг. Цаашлаад төсвийн зарлага эрс нэмэгдэх эсвэл буурах, үр ашиггүй, хэт ахадсан төслүүдэд хөрөнгө оруулалт хийх, гадаадын зээл ихээр авах, авилга, ашиг хонжоо хайх үзэгдлийг өөгшүүлэх, голланд өвчинд нэрвэгдэх гэх мэт сөрөг үр дагаврыг дагуулах эрсдэлтэй.

Ийм байдал нийгэм-эдийн засаг урт хугацаанд тогтвортой хөгжихөд сөргөөр нөлөөлдөг тул орлогын урсгалыг оновчтой удирдснаар нийт эдийн засгаа үнийн хэлбэлзэл, бизнесийн мөчлөгийн сөрөг нөлөөллөөс хамгаалж, эрсдлийг бууруулахын тулд “тогтворжуулалтын санг” байгуулан ажиллуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ өндөр байх үед тодорхой хэсгийг нь хуримтлалдаа байлгаж байгаад үнэ буурсан үед төсвийн алдагдлыг нөхөхөд зарцуулах замаар төсвийн тогтвортой байдлыг хангах зарчим юм.

Дээр дурдсанчлан байгалийн баялаг нь бүх нийтийн шинж чанартай тул түүнээс олох орлого нь тухайн улсын хүн бүрт төдийгүй, өнөөгийн хийгээд дараагийн үед хүртээмжтэй байх ёстой. Мөн олсон болгоноо тухай бүрт нь үрэн таран хийхгүй өсгөж үржүүлж байх хэрэгтэй гэсэн санаа ч бий. Энэ учраас гэнэтийн их орлогыг хуримтлуулж ухаалгаар захиран зарцуулж байх зорилготой “хуримтлалын санг” мөн байгуулж ажиллуулдаг. Хуримтлуулсан хөрөнгөө удаан хугацааны ашигтай хөрөнгө оруулалтаар өсгөн үржүүлж дараачийн үеийн нийгмийн хэрэгцээнд зарцуулах зарчим энд үйлчилнэ.

Мөн уул уурхайн орлогыг нийгмийн эмзэг бүлгүүд болон хөрөнгө их шаарддаг нийгмийн бүтээн байгуулалтыг санхүүжүүлэх зорилгоор хөрөнгө оруулалтын, нийгмийн халамжийн гэх мэт санг байгуулдаг ч тогтворжуулалтын болон хуримтлалын сангууд нь байгалийн баялгийн орлогын менежментийн үндсэн арга хэрэгслүүд юм.

Нэгэнт ашигт малтмалаас өндөр хамааралтай эдийн засагтай, олох орлого нь биднээс үл хамааран дэлхийн зах зээл дээрх уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнийн “савалгаанд” өртөх нь гарцаагүй, мөн олсон хэдийгээ бүх нийтэд хүртээх улс төрийн шалтгаантай учраас манай улсад ч тусгай сан байх шаардлага гарч ирсэн бөгөөд 2007 онд “Монгол Улсыг хөгжүүлэх санг” байгуулсан.

Өнөөдрийн байдал буюу Хөгжлийн сангийн дампуурал

Олон улсад амжилттай ажиллаж байгаа сангуудын жишгээр зорилго нь тодорхой, зарцуулалтын дүрэм журам нь хуулиар нарийн тодорхойлогдсон “Монгол Улсыг хөгжүүлэх сан” байгуулсан ч “тоглоомын дүрмийг” ягштал баримталж чадаагүйгээс гурав дахь жилээсээ сан маань ерөнхийдөө дампуурсан юм. 2007 онд 32 тэрбум төгрөгийн ашигтай үлдсэн тус сан 2008 онд 12 тэрбум 623 сая төгрөгийн алдагдалтай гарч, 2009 онд орлогын эх үүсвэр нь байхгүй болсноор үйл ажиллагаагаа явуулж чадах уу, үгүй юу гэдэг дээрээ тулаад байх шиг байна.

Дээрх дүгнэлтийг бага зэрэг тодруулъя. 2007 оны нэгдүгээр сард батлагдсан хуулиар “Монгол Улсыг хөгжүүлэх сан”-ийн хөрөнгийг

давагдашгүй хүчин зүйлийн улмаас үүссэн улсын төсвийн орлогын дутагдлыг нөхөх,
хүүхэд гэр бүлийг дэмжих,
улсын эдийн засгийн чадавхийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалт хийх

гэсэн гурван зорилгоор ашиглана гэжээ. Өөрөөр хэлбэл тогтворжуулах, хуримтал-хөрөнгө оруулалт, нийгмийн халамж гэсэн байж болох бүхий л зорилгуудыг багтаасан санг байгуулсан юм. Уул нь бол богино хугацааны орлогын хэлбэлзлийг багасгаж эдийн засгийг тогтворжуулах, урт хугацаанд тууштай хадгалагдах сангийн бодлогыг дэмждэг, нийт эдийн засгийг ялангуяа аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбараа “Голланд өвчин” гэх мэт бүтцийн сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах, орлогын олон эх үүсвэрт суурилсан хүчтэй нийгэм-эдийн засгийн тогтолцоог бүрдүүлэхэд чиглэсэн “алсын хараатай” хөрөнгө оруулалтыг хийдэг сан байсан бол илүү хэрэгтэй байлаа. Гэвч нийгмийн халамж, хүн амын бодлогыг санхүүжүүлэх өөр эх үүсвэр байхгүй Монголын хувьд бодит хэрэгцээндээ захирагдан ийм санг байгуулжээ.

Харин тус сангийн орлогынх нь бараг цорын ганц эх үүсвэр (90 хувиас дээш) нь хэзээ ч алга болж болох “Зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн гэнэтийн ашгийн татвар” байв. Үүн дээр хүүгийн орлого, өмнөх жилийн улсын төсвийн ашиг нэмэгдэх ёстой боловч, үнэн хэрэгтээ хуримтлал хийхгүй байгаа учраас хүүгийн орлого байхгүй, Засгийн газар төсвийн ашгаа шилжүүлдэггүй болохыг Үндэсний Аудитын газрын тайланд нотолсон байна. Ингээд анхнаасаа нь “тоглоомын дүрэм” зөрчигдөн, “Монгол Улсыг хөгжүүлэх сан” нь цорын ганц эх үүсвэрээс тэжээгдэж ирлээ. Гэтэл саяхан УИХ-аас “68 хувийн татвар”-ыг хүчингүй болгох шийдвэр гаргаснаар нөгөө цорын ганц “тэжээгч судас” тасарч орхилоо. Энэ оны байдлаар тус сангийн орлого 100 орчим тэрбум төгрөг, зарлага 182 тэрбум байх төлөвлөгөөтэй байлаа.

Маргааш яах вэ буюу Хөгжлийн сангийн ирээдүй

Ийнхүү “Монгол Улсыг хөгжүүлэх сан” хөрөнгийн эх үүсвэргүй болж, татан буугдах нөхцөл байдал үүссэн ч хэрэгцээ, шаардлага нь арилаагүй байгаа юм. Учир нь Оюу Толгойн гэрээ байгуулагдсанаар ашигт малтмалаас олох улсын орлого ойрын ирээдүйд эрс нэмэгдэх нь тодорхой боллоо. Ингэснээр уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ ханшийг дагаад улсын төсвийн хэмжээ ихсэж, багасдаг байдлыг хяналтдаа авч эдийн засгийг тогтворжуулах, зарим нийгмийн хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэх, хуримтлагдсан хөрөнгийг ухаалгаар захиран зарцуулах үүрэгтэй механизм урьд өмнөхөөс ч илүү чухал шаардлагатай болж байна.

Ийм механизмыг бий болгох үндсэн хоёр арга бий. Нэг нь Засгийн газар сангийн бодлогынхоо хүрээнд буюу зөвхөн төсвийн бодлогын хэрэгслээр дамжуулан баялгийн орлогын менежментийг хэрэгжүүлэх уламжлалт механизм юм. Энэ бол эдийн засаг нь төрөлжсөн, засаглалын чадавхи сайтар төлөвшсөн төсвийн ил тод, хариуцлагатай байдал бодит хэм хэмжээ болсон улсуудад л амжилт олдог. Харин манайх шиг хөгжиж буй буюу буурай хөгжилтэй орнуудад орлогын тогтворгүй урсгалыг удаан хугацааны үр ашигтай нь уялдуулан төлөвлөх, мөн хөгжлийн олон хэрэгцээг эрэмблэн санхүжүүлэх зэрэгт хүн хүч, чадавхи, туршлага төдийлөн хүрэлцдэггүй тул тусгай сан байгуулж үйл ажиллагааг нь Сангийн яам, Төв банк удирдах эсвэл шууд бие даалгаж хамтран ажиллах хоёр дахь хувилбарыг өргөнөөр ашигладаг. Уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ дэлхийн зах дээл дээр өсөх, унах мөчлөгтэй байх нь гарцаагүй боловч хэзээ, юунаас болж энэ хэлбэлзэл гарахыг хэлж чадах хүн бараг байхгүй учраас уул уурхайн орлогыг улсын төсвөөс салангид “хадгалж” байгаад үнийн өсөлтийн үед хуримтуулсан мөнгөө үнэ унах үед ашиглах энгийн бөгөөд ойлгомжтой зарчмаар ажиллах хувилбар нь энэ сан юм.
Олон улсын жишгээр бол нэг эх үүсвэртэй тохиолдолд нэг л тусгай сан байгуулдаг. Харин нэг улс олон эх үүсвэртэй тохиолдолд тухайн эх үүсвэр бүрт сан байгуулсан туршлага байдаг. Манай улсын хувьд уул уурхайн орлого гэсэн нэрийн дор нэг л мөнгөн хуримтлал төвлөрүүлж байгаа учраас нэг эх үүсвэртэй буюу нэг л сан ажиллах нь зүйтэй. Харин өнөөдөр үүсээд байгаа нөхцөл байдлаас харвал орж ирсэн мөнгөний хэдэн хувийг нь хэн нь авах вэ гэдгээс эхлээд л маргаан үүсэх аюултай болжээ. Угаасаа манайх шиг нэг эх үүсвэртэй мөртлөө хоёр, эсвэл гурван сан байгуулдаг улс энэ дэлхий дээр нэг ч байхгүй. Нэг сан байгуулаад нэгдсэн удирдлага дор мөнгөн хөрөнгийг тодорхой дүрмийн дагуу нарийн зарцуулах нь удирдлагын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны уялдааны хувьд ч илүү тодорхой байдаг.
Нэг жижиг улсын хувьд олон бие даасан сангууд нэг эх үүсвэртэйгээр, тус тусдаа удирдлага зохион байгуулалттайгаар бий болсон тохиолдолд хялбараар шийдэх боломжтой ажлыг илүү нүсэр олон хэсэг болгож байгаа мэт харагдаж байна. Мөн эдгээр тусгаар тогтносон гэж хэлж болохуйц сангуудын зарцуулалт нь хоорондоо давхцах, уялдаа холбоо илүү султай болох магадлал маш өндөр. Дээрээс нь уул уурхайгаас орж ирэх мөнгийг ямар харьцаатайгаар аль санд нь хуваарилах гээд байгаа нь бүрхэг хэвээрээ л байна. Ийм нөхцөл байдалд манай оронд олон сангаа нэгтгэж удирдаж байвал зүгээр ч байж магадгүй.

Сүүлийн үеийн мэдээллээр бол Сангийн яам өөрийнхөө мэдэлд “Тогтворжуулалтын сан” байгуулах төлөвлөгөөтэй байгаа ажээ. Үүний зэрэгцээ эрх баригч намуудын сонгуулийн амлалтыг хэрэгжүүлэх “Эх орны хишиг”, “Баян Монгол корпораци” нэртэй сангуудыг нэгтгэн нэг зохион байгуулалтад оруулах журам гарган сан байгуулж ажиллуулах нь бараг л тодорхой болоод байна. Энэ тохиолдолд өмнөх алдаагаа давтахгүйн тулд хэдэн хэдэн асуудлыг анхаарах ёстой юм.

Юуны өмнө эдгээр бүх сангийн орох, гарах мөнгөн урсгалын журмыг маш нарийн боловсруулж хэлбэрэлтгүй дагах нь чухал. Чухам ямар төрлийн мөнгөн орлогыг ямар хэмжээгээр аль санд байршуулах ёстой, үүнийг ямар үйл ажиллагаанд хэдий хэмжээгээр зарлагадахыг хөдөлшгүй тогтоож, хариуцах эзэн, тайлагнах арга хэлбэрийг нь журамлан мөрдөх нь амжилттай ажиллах гол үндэс болно.

Сангууд төвлөрүүлсэн хөрөнгөө урсгал зардал болгоод гаргаад байвал ирээдүйн хэрэгцээг санхүүжүүлэх хөрөнгө үлдэхгүй. Мөн нэгэнт татан төвлөрүүлсэн мөнгөн хуримтлалаа “хав дараад” суугаад байвал инфляци зэргээс болж үнэгүйдэх тул сан тус бүр (мөн байгуулагдахаар яригдаж буй “Хөгжлийн банк”) нь хөрөнгө оруулалтын стратегитай байж, эдгээр нь өөр хоорондоо уялдаатай байх нь чухал болж байна. Давхардуулахгүй, бас орхигдуулахгүй байхын зэрэгцээ хэрэгцээгээ ач холбогдол, үр ашгаар нь эрэмблэн сангуудын зарлагыг журамлах нь нийгмийн шударга ёсыг хангах хариуцлагатай хийгээд ээдрээтэй асуудал тул олон нийтээрээ зөвлөлдөж, бүх нийтийн санал асуулгаар ч шийдэх хэмжээний “том” асуудал болж мэднэ.

Эцэст нь сангуудын үйл ажиллагаа төсвийн болон мөнгөний бодлоготой уялдсан, гэхдээ улс төрийн нөлөөллөөс хараат бус бие даасан, ил тод байдлыг хангах явдлыг яригдаж буй төслүүдэд орхигдуулахгүй байх хэрэгтэй. Тиймээс сангуудын орлого, зарлагыг мэргэжлийн болон олон нийтийн хяналтад байлгах механизмууд анхнаасаа журамлагдсан байх шаардлагатай болж байна.

Эрх чөлөөний нэгэн эргэцүүлэл...

2009-01-22T17:17:00.007+08:00

Яг одоо үүнийг анхааралтай уншиж буй танд зориуллаа. Эргэцүүлж үзээрэй гэж хүсье.
Эрх чөлөө гэдэг нэрийг бодвол дураараа байх, чөлөөтэй байх, эрх эдлэхийн нэр баймаар санагддаг юм. Гэхдээ эрх чөлөөтэй байна гэдэг нь эрх чөлөөгүй байхын нэр гэж Сократ хэлсэн нь юутай үнэн юм бэ.
Жишээлбэл санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэхийн тулд хүмүүс бусдын хүртэж болох боломжуудыг өөрийн болгож эхэлдэг. Энэ талаар өмнө нь ёс зүйн гажуудал дээр дураж байсан. Хахуульд өртөж байгаа хүн гэдэг бол тэр мөнгийг өөр хэн нэгэн хүртэх байсныг булааж авч байгаа хүнийг хэлж байгаа юм. Үүнийг нэрлэдэг эдийн засгийн мэргэжлийн хэллэг ч байдаг.
Өөр зөндөө эрх чөлөө бий. Эдгээрийг ярих бүрт заавал хариуцлага гэдэг зүйл дагалдаад гараад ирнэ. Гэхдээ алийг нь түрүүнд нь тавиж байгаагаас шалтгаалаад шударга байдал гэдэг зүйл бас гараад ирнэ. Хариуцлагадаа уялдуулан эрх чөлөөг бий болгодог бол тэр шударга байдал гэж би боддог. Харин хариуцлагыг үл ойшоон эрх чөлөөг эдлэх нь шударга бус байдал. Ингээд бодохоор надаас эхлээд бүх л хүн шударга биш болно.
Дэлхий дээр эрх чөлөө, хариуцлагыг хэн ямар хэмжээгээр илүүд үзэж байна тэр хүнийг сайн, муу, үнэнч, хуурамч гэж ангилаад, үүнээс шалтгаалуулаад албан тушаал оноодог байсан бол хүн бүр шударга, хариуцлагатай байх биз. Гэтэл хүнийг зөвхөн эдгээрээр үнэлэх боломжгүй зүйл.
Би эрх чөлөөтэй байна гэдэг нь өөрт байгаа боломжуудыг бүрэн дүүрэн ашиглахын нэр биш. Харин өөрт байгаа эрх чөлөөгөөр бусдын эрх чөлөөнд заналхийлэхгүй байж чадвал би эрх чөлөөгөө хамгийн ихээр эдлэж байгаагийн нэр юм.
Тэгвэл хүн бүр ийм байж чаддаг уу гэсэн асуулт гарч ирнэ. Эрх чөлөөтэй байна гэдэг нь боломжтой байна гэдгийн бас нэг өөр нэр. Боломжоо ашиглаж чадаагүй яаваа нь тухайн хүний буруу юу? Мэдээж бүх нөхцөл нь бүрдсэн бол тэр хүн боломжоо ашиглаагүй нь түүний буруу. Харин би тэр хүний эрх чөлөөг хүндэтгэн түүнд боломж олгосон ч түүнийг сонголт хийхэд өөр хэн нэгэн заавал нөлөөлж байдаг ба үүнээсээ шалтгаалаад эргээд л нөгөө хүн боломжоо эдлэхгүй байх магадлал маш өндөр байдаг.
Эндээс харахад хэн их эрх чөлөөтэй байгаа нь боломжийг булааж хэрэглэх бус, харин боломжийг түрүүлж хэрэглэж байгаагийн нэр юм биш үү? Энд мэдээж шударга л хандсан байх ёстой.
Ингээд яривал дараа шударга гэдэг зүйлийн талаар дахиад өгүүлэх хэрэг гарна биз... Хэдхэн үгийг хэт давтсан нийтлэл болсон ч нэг зүйлийн талаар эргэцүүлэхийн тулд ийнхүү бичлээ.

Засгийн газар буюу Төрийн мөн чанар...

2009-01-13T13:09:00.011+08:00

Та бүхэнд Монгол улсын үндсэн хууль батлагдсан өдрийн мэндийг хүргэе.
Төр, иргэний нийгэм, ардчилал гэхээр миний толгой эргээд байдаг юм. Гэхдээ энд хүмүүсийн нийтээрээ мэддэг ч тэр бүр хэлдэггүй нэг жижиг зүйлийг ярих бодолтой байна.
Төр яагаад үүсч бий болсон бэ? Дорж, Бат 2 нийлээд төр байгуулж чадах уу? Чадахгүй. Тэд сайндаа л бизнес эрхэлнэ. Тэгвэл яагаад төр үүссэн юм бол? Ямар боломж бий болов? Төрийг атгаг санаатай хүмүүс бий болгов уу, сайн санаатан бий болгов уу? Та бодоод үз дээ?
Би жаахан мөнгөний талаас нь статус үүсгэх гээд үзье л дээ. Эдийн засагт бол төр, ард түмнээс мөнгө авч амьдардаг паразит. Яг л хоол боловсруулах эрхтэнд байдаг шимэгч хорхой гэсэн үг.
Тэр таны хоолыг л хурдан задалж, хурдан боловсруулахад туслах үүрэгтэй. Төр ч мөн адил таны ажил хэрэгт аль болох таатай нөхцөл үүсгэх, ингэхдээ бусдын эрх ашгийг бас эн тэнцүү харах гэсэн зарчим үйлчилж байх ёстой гэж би боддог.
Бид нар Төрийн Сан гэж нэг айхтар том сан байдгийг мэднэ дээ. Ээ хөөрхий төрийн минь сүлд өршөөг гэдэг шиг Төрийн Сан минь аварч хайрла гэдэг үе хаяанд ирчихээд байна. За эцэг эх нь төрөөс цалингаа авдаг оюутнууд бол бүр ч төрийн сан гэдэг юмыг тахин шүтэхээс аргагүй, түүнийг тараадаг эрх мэдэлтнүүдийг хамаатан садан шигээ үзэхээс өөр аргагүй байдалд бүр л их хүргэж байна.
Саяхан манай сэхээтэн, олонд танигдсан эдийн засагчдын нэг МХАҮТ-ийн Дэмбэрэл гуай ярихдаа шинээр танхим барьж өгсөн засгийн газартаа баярлалаа ухааны юм ярилаа ш дээ. Ээ боль л доо. Бидний мөнгө шүү дээ энэ чинь. Бидний л халааснаас бүгд гардаг шүү дээ энэ бүгд чинь.
Бид дэлгүүрт ороод ширхэг будаа авахдаа хүртэл Нэмүү Өртгийн Албан татвар талдаг хүмүүс. Бид хөдлөхдөө хөлс гаргадаг. Тэр гаргасан хөлсний маш бага хувийг ч гэсэн төр хүртэж л байдаг. Ийм шулаач төр байгаад хэрэг байна уу даа?
Бид анзаардаггүй болохоос бидний худалдан авч байгаа бүтээгдэхүүний үнэнд бүх төрлийн татварууд буюу төрийн халдвар халдчихсан байдаг юм.
Би татварыг эсэргүүцэж байгаа юм биш. Гэхдээ арай л хэтэрхий байна. Ажлаа хийж чадахгүй төрд мөнгө өгч яах юм бэ? Төр бол ард түмэнд үйлчилж байх ёстой, хэсэг бүлэг хүмүүсийн нэгдэл. Тэд өөрсдийг нь цалинжуулагч ард түмнээсээ хараат байх ёстой байтал ард түмэн нь төрөөсөө хараат болсон өнөөгийн нийгэмд үндсэн хууль байх нь бараг инээдтэй зүйл болоод байх шиг.
Гэхдээ миний дээр дурдсан үндсэн хууль бол нөгөө нь чөлөөт, иргэний ардчилсан нийгмийн үндсэн хууль байх ёстой. Манай үндсэн хуулийг анх тийм л зорилгоор гаргасан гэж найдаж байна.
Танд энэ бүгд бага ч болов эргэцүүлэх АГААР өгсөн гэдэгт найдаж байна.
Анхаарал таввсан явдалд баярлалаа.

Бууяааааааааа...

2008-10-31T08:54:00.006+08:00

Та нар энэ хүнийг мэднэ биз дээ. Бууяааа... гэж хашхирдаг хүн чинь энэ шүү дээ.
Тэгвэл найзад нь өчигдөр ийм юм тохиолдлоо.
Ардын эрхийн буудал дээрээс такси барих гээд зогсож байтал дээрээ доороо өнгө өнгийн гэрэлтэй, ямар рэйс ч гэнэ үү бичигтэй хар аксент ирдэг байгаа. Суутал 2 залуу мар мар хөхрөөстэй.
Тэгээд хөдлөөд л аажуухан явлаа. Машины дуу чимээ ч гэж сүртэй. Ээф нэг л гэсэн үг.
Тэгсэн урд Lexus Altizza билүү нэг спорт загварын талдаа машин баавартай зам хашаастай. Нөгөө 2 залуу энэ ямар баавартай байна аа гээд хажуугаар нь шахаастай. Тэгснээ нөгөө 2 чинь шууд л урд хойноо орж уралдаад эхэлдэг байна шүү. Орой замын хөдөлгөөн арай л багассан байсан даа.
За тэгээд л нөгөө 2 чинь хаазаа тултал гишгээстэй. Машины хүч ч гэж маягтай. Арын суудал дээр суусан АХ ХҮҮ суудалдаа шигдээстэй. Хамаг биеэ чангалаад дээд бариулаас тас зуураастай. Ёоооооё бурхан минь БУУУУУУУУЯАААААААААА.... гэж л хашхирмаар байсан даа. Бушуухан л орцны үүдэн дээр буугаад бодож байснаас 500₮-р илүү хэлхээр нь дугай л шидчээд л буусан даа.
Ээ бурхан минь тэгж яваад мөргөлдсөн бол дотор эрхтэн гэмтээд, дээрээс нь гар хөлөө хугалаад хачин юм болно шүү дээ. Фффффүүүүүүүүүүүүүүүүүүүү............ Сайхан амьсгаа аваад орхиё. Бодхоос ч эвгүй ээ...

Баярлалаа

2008-10-17T11:12:00.003+08:00

Бид энэ үгийг өнөөдөр их олон хэлдэг болжээ. Арай өнгөрсөн үеийн хэллэгээр бол Гялайлаа гэдэг үгийг.

Намайг хөглөж надад урам зориг өгсөн, хорсол зэвүүцлийг төрүүлж намайг хурцалсан хүмүүстээ баярлалаа. Хорвоогийн нарийн явлуудын учир утгыг олоход тусалж байсан эрхэм багш нар, найз нөхөд, шавь нартаа гялайлаа.

Энэ биеийг маань төрүүлж өсгөсөн аав ээждээ баярлалаа. Ухааныг минь бас ургуулж өгсөнд баярлалаа.

Өнөөдөр надад ухаарал хайралдаг, маргааш надад ухаарал хайрлах, ба ухаарлыг магад надаас авах хүмүүс та нартаа дахин дахин талархлаа. Талархах ч болно.

Ургуулах гээгүй юм гэж үү?...

2008-08-02T00:49:00.005+08:00

Өнөөдөр нилээд барцадтай өдөр байлаа. Таксинд бичиг баримттай, наддаа нилээд их мөнгөтэй түрийвчээ мартаж буугаад нэг хэсэг бас инээх ч биш уйлах ч биш л байлаа. Алдсан хүн арван тамтай гэдгийг биеэр эдэлж замын цагдаагийн энд тэндхийн постууд дээгүүр орж, жижүүр дээр нь очиж энээ тэрээг байцааж тусламж хүссээр яваад нилээд их цаг алдлаа.
Тэгээд эцэст нь цамбагаравын тэнд байдаг цагдаагийн Өнөр гэдэг хэлтэс дээр очоод харин ч ажилаа мэддэг, иргэддээ тусалдаг цагдаа нартай таарч нилээд тусламж авч чадлаа.
Нөгөө машины дугаарыг би өөрөө сайн мэдэхгүй хэрнээ төсөөлөөд машин мэдээллийн сангаас нь хайлгаад нэг Элэнтра олоод эзэн рүү нь одоохон хүрээд ир гээд утасдуулчихаад ирэхийг нь хүлээгээд гадаа зогсож байгаад үнэхээр нэгийг бодлоо.

Ахтайгаа зогсож байтал нэгэн согтуу эр хүүхдээ тэвэрсээр ирээд биднийг араас хүмүүс хөөгөөд байна. Та 2-ын хажууд суугаад өнгөрөөчихье гэж гуйхаар нь тэгээ гээд л хэлчихлээ. Тэрүүхэн үедээ ч анзаарсангүй. Тэгээд суугаад алив миний хүү дулаац гээд цамцныхаа энгэрийг тайлж дэлгээд хүүхдээ элгэндээ наагаад нөгөө нөхөр газар шууд завилах маягаар суугаад хүүхдээ дулаацуулаад хүү нь ч тухтай гэгч нь мөрийг нь дэрлээд өөдөөс нь хараад суув. Тэгтэл тэр хүүхдийг би гэнэт анзаараад хүүгээ санаад эхэллээ. Тэр хүү яг миний хүү шиг нас чацуу, үс зүс, алаг нүдээрээ над рүү цоо ширтээд ямар аймаар өрөвдөлтэй байсан гэж санана аа????.....
АРАЙ Ч ДЭЭ ХҮМҮҮСЭЭ БИ ОДОО Ч ГЭСЭН УЙЛАХ ГЭЭД БАЙНА.... Чадалтай бол тэр хүүд тусалмаар байлаа. Бүр ааваас нь салгаад аавыг нь хөөчихмөөр санагдлаа.
Тун удалгүй аав нь ч унтаад унаад өглөө. Хүү хөөрхий бүдэрч унаад л ааваа гэж уйлж босоод л тэнтэр тунтар алхаад аавынхаа хэдэн талд нь гараад л босгох гээд ч байгаа юм уу хүрч алдаад л хүрч алдаад л байх юм. Би бүр гэртээ эгчээрээ харуулаад үлдсэн хүүгээ яаж байгаа бол оо? энэ хүүхэд миний хүүгээс өөрцгүй л хүүхэд гэж бодохоос бүр аймаар...
Тэгтэл 3 эмэгтэй ирээд л нэг нь хүүхдийг өргөж аваад нэг нь нөгөө эрийг сэрээгээд гэр чинь хаана байдаг вэ, утас нь байна уу гээд л асууж гарлаа. Хөөрхий тэр эрд гэр орон байтугай ТАНК ч байхгүй. Харваас тийм.
Хүү хэдий хүнд өргүүлээд байж байсан ч ААВААА ААААВАААА гээд л зүрх зүсмээр уйлаад л байсан. Хөөрхий хэлд орж ч амжаагүй юм шиг байна лээ. Тэгсэн нэг юм нөгөө эр сэрээд хүүг минь өгөөдөх гээд хүүгээ авангуутаа буцаад л унтаад өглөө.
Яг энэ үед нөгөө хүлээж байсан машин маань ирээд би тэндээс яваад өгсөн дөө...
ЕР НЬ ХҮН ГЭДЭГ УРГАМАЛ ДАХИАД НЭГ УРГАМАЛЫГ ЯАГААД ТАРИЖ БАЙГААГАА МЭДЭХГҮЙ БАЙГАА ЮМ УУ ДАА Л ГЭЖ САНАГДЛАА...
ХӨӨРХИЙ ХҮҮ САРНАЙ, НАРАН ЦЭЦЭГ БОЛЖ ЧАДАХГҮЙ Ч ЯДАЖ ШАРИЛЖ БОЛОХ ЭРХГҮЙ ГЭЖ ҮҮ ХҮМҮҮС ЭЭЭЭЭЭЭЭЭЭ???????????............

Сэтгэгдлээ сийлэхүй.

2008-04-27T16:06:00.000+08:00

Эхлээд та уншаагүй бол энэ нийтлэлийг уншаарай:
- Тооноос чанар
Өнгөрөгч оны шилдэг эмэгтэй блогчин МИКИ (MIKARITO) эгчийн сүүлийн бичлэгийг уншаад дуугүй байж чадахгүй нь. Ер нь би дандаа л шагайдаг юм. Сэтгэгдлээ бичих зав сайн гарахгүй юм. Ямар сайндаа бүтэн сайнд бичиж байхав дээ. За ажилдаа орьё.
Энэ хүн байх гэдэг, тэр дундаа чанартай хүн байна гэдэг асуудал хэн хүний бодох асуудал болоод байна. Манайхныг оногойн дээр юу гэж хэлдэг билээ дээ. Нэг нь тамын тогооноос гарах гэхээр нөгөөдүүл нь чангаадаг гээд. Нөгөө талаасаа бидний цөөхөн Монголчууд эв эеэ хичээвэл мэдэхгүй чадахгүй зүйл гэж үгүй бөгөөд хаа хүрэхийг гагцхүү бидний сэтгэлийн чин зориг мэднэ гэдэг СҮХЭЭ ахын үг байдгийг санах хэрэгтэй байна. Цаадах чинь яг хэлсэн эсэхийг мэдэхгүй ч энэ бол чухал үг шүү. Хувиа бодох гэдэг нь бусдыг бодно гэсэн үг би бээр боддог. Чи бүх зүйлийг ганцаараа хийж чадахгүй. Монтэскью билүү хэн нэгэн мундаг сэтгэгч нь Өөрийгөө хайрлах бидний хайр л бусдыг хайрлахад хүргэдэг гэсэн байдаг.
За өнөөх чинь арай л сэдвээсээ хазайх гэж байна. Хүн байхын тулд хүн болж төлөвших хэрэгтэй мэт. Төлөвшил гэдгийг бид ТӨЛ+ӨВ+ШИЛ гэж задалж болох байх. Эсвэл ТӨЛӨВ+ШИЛ гэж ч юм уу. Миний хувьд эхнийхийг нь дэмжээд байна. Тэгхээр эндээс харья. Төл гэдэг нь хүний үр удам гэдэг утгаар энд орох боломжтой байна. Харин ӨВ гэдэг нь тэмдэг нэр үүсгэх дагавар мэт боловч өөрийн сэдэв рүү хазайлгавал уламжлах, удамшуулах, дамжуулан авах гэсэн утгатай үг байна. За арынх бол ойлгомжтой.Тэгхээр үүнийг бид эцэг эхээсээ ч юм уу хэн нэгнээсээ өвлөж авдаг байх магадлал өндөр байна.
За их сургаальд бид ШУ-ы төлөвшил авдаг байж болох юм. Харин ёс суртахууны төлөвшлийг авдаг нь юу л бол. Жишээлбэл улс төрийн ухаанаар төлөвшсөн хүн гэвэл аливаа юманд ул суурьтай олон талаас нь ханддаг гэх мэт давуу чанартай хүнийг хэлнэ биз дээ. Ёс суртахууны төлөвшил гэдэг ШУ-ыхаас ялгаатай зүйл шүү дээ. Хөдөө нутагт минь бичиг үсэг мэдэхгүй мөртлөө зөв сайхан амьдарч яваа хүмүүс байгааг үгүйсгэх арга байхгүй.
За ингээд ойрд бодоод байгаа нэг юмаа эцэст нь хэлхэд Асрамжийн газар байхыг дэмжих биш, энэ байдал үүсхэд нөлөөлсөн юмнуудыг нь арилгах нь илүү зөв гэдгээ дахин дахин хэлмээр байна. Гэр бүлийн боловсрол, ёс суртахуун зан заншлын боловсролыг Монголд сэргээж яагаад болохгүй гэж?Ийм юм байдаг эсэхийг би даанч судлах зав алга л даа.

Хайр

2008-04-08T10:33:00.000+08:00

Сая ажил дээрээ орж ирээд компьютерээ асаагаад сууж байтал нэгэн IM ирдэг юм байна. Бас л нөгөө нэг улиг болсон үүнийг дамжуул, хурдан олон хүнд хэлэхгүй бол ийм тийм юм болно л гэдэг юм байх гэж бодоод эхлэлийг нь хартал арай л өөр харагдах нь тэр. За тэгээд энэ юуны тухай байсан нь ойлгомжтой биз дээ. Хайр гэдгийн агууг энд товч бөгөөд тодорхой өгүүлсэн байна. Ингээд бүрэн эхээр нь толилуулъя.

Нэгэн арал дээр уйтгар гуниг, баяр баясгалан, атаа хорсол, хайр гээд хүний зан чанарууд аж төрдөг байж. Гэтэл нэгэн өдөр арал түймэрт автан тэд амь амиа бодон завь олцгоон арлаас зугтацгааж гэнэ. Харамсалтай нь хөөрхий хайр сэтгэлд завь олдсонгүй. Хайр сэтгэл усанд живэх шахан сэлж байхдаа уйтгар гунигтай таарч түүнээс завиндаа суулгахыг гуйсан боловч уйтгар гуниг би гунигтай байгаа болхоор ганцаараа баймаар байна гэж. Харин баяр баясгалан: чи миний баяр баясгалантай мөчийг үгүй хийчихнэ гээд авсангүй, атаа хорсол ч мөн адил хүмүүс байнга түүнд тэмүүлдэг гэдэгт нь атаархан түүнийг авахаас татгалзав. Харин нэгэн өвгөн түүнийг зориуд ирж завиндаа суулган эрэгт хүргэж өгөв. Хайр түүнд талархаад хэн гэдгийг нь асуутал "цаг хугацаа" гэж хариулжээ. Цаг хугацаа л зөвхөн Хайр сэтгэл ямар агуу гэдгийг мэддэг гэнэ.

Some Fun :)

2008-03-27T19:34:00.000+08:00

******
See you ---------- Харнаа чамайг
Come on baby --- Бацаанаа хүрээд ир
All right ----------- Бүгд баруун тийшээ

******
Хоёр хөдөөний хүүхэн яриж байтал нэг нь нөгөөдөө Хотын ганган хүүхнүүд сүүлийн үед 'Ү' үсгээр эхэлсэн үгийг 'Ю' үсгээр элүүлж хэлдэг болчихжээ гэтэл нөгөөх нь ЮНЭН ҮҮ? гэж асуужээ...

******
Нэг хянагч дээр үед дэлгүүрүүдийн лангууны ариун цэвэр шалгаж ирээд тайлан тавихдаа ингэж байна гэнэ
- Энэ худалдагч нарын доодох нь арай дэндүү бохир байна аа.Зарим нь бүр өмхийрчихсөн байна ш дээ (лангууны доорх гэж байгаа нь)...

******
Бас нэгэн төлөөлөгч сумын төвийн номын сангийн үйл ажиллагааг шүүмжилж номыг хяналт муутай сул олож байна гэж хэлэхдээ ийнхүү хэлжээ
- Номын санч хүүхэн нь сул юм аа сул юм. Хэтэрхий сул юм. Би сул юм чинь яаж зүгээр байхав гээд Хусчий гээд тэгсэн жиримсэн гээд хусуулдгүй ээ... Дараа очиход ийм сул байвал шууд хусна аа гэжээ.

Босоо бичиг мину . . .

2008-03-12T13:08:00.000+08:00

Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан Монгол Хэл гэдэг чихэнд үнэхээр сайхан сонсголонтой. Тэртээ нэгэн цагт Монгол улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх эсэх талаар хэлэлцээр явагдаж байхад АНУ-ын төлөөлөгч энэ улс өөрийн гэсэн Хэл соёлтой юм уу гэж асуусны хариуд мэдээж байгаа юмыг байгаа л гэнэ биз дээ. Тэгтэл нөгөө төлөөлөгч энэ тэгвэл хүлээн зөвшөөрөхгүй байж болохгүй л асуудал байна ш дээ. Юуг нь бодоод яриад байгаа юм бэ гэж асуугаад гайхаад байсан гэдэг.

Монгол бичиг гэдэг өөрөө үнэхээр гайхамшигтай зүйл гэдэг нь харваас л илт мэт байна. Бас нэгэн эрдэмтэн Босоо Монгол бичгийг уншихад ТИЙМ ТИЙМ гэж толгой дохих нь бахдалтай гэж хэлсэн байдаг.
Босоо Монгол бичгээ сахин хамгаалах талаар би бага сага юм хийдэг л дээ. За гэхдээ энэ сүйдтэй юм биш дээ. Зүгээр л Хүмүн Бичиг гэдэг сониныг захиалдаг. Харин тэр маань сүүлийн 2 сард таг л байна. Хэ хэ

Эйнштэний бардамнал-с сурах юм байна.

2008-01-26T10:14:00.001+08:00

Харьцангуйн онолыг нээсэн гэдгээр нь хүмүүс сайн мэддэг дээ. Тэрээр Нобелийн шагнал авчихаад ярилцлага өгөхдөө та яагаад ийм нээлт хийсэн юм бэ гэхэд нь Миний өвөө физикч, аав физикч тиймээс би тэдний мөрөн дээр зогсож илүү өндөрт гарч илүү их зүйлсийг хардаг болсон гэжээ.
За эндээс харах ганц л зүйл байна.

Хүн хойч үеээ бэлтгэх хэрэгтэй.

Гэтэл бас бус хүмүүс би болоод байна, үүнийг би л ганцаараа яг ийм хийж чадна гэсэн өрөвдөлтэй сэтгэлгээгээр ханддагийг би сая анзаарлаа. Бусдад боломж олгох хэрэгтэй байдаг гэдгийг зарим хүмүүс мэддэггүй юм байна. Өөрийн мэдлэгийг өөртөө хадгалаад үхвэл хэрэг юу байна даа тийм ээ. Хүнийг үйлийг нь үзүүлж, ухаж мэдүүлж байснаас зарим юмыг нь хэлээд өгчихвөл хэн хэндээ амар байдаг болвуу гэж бодном би.

Ширээний ард уу? Шилний ард уу?

2007-12-01T14:49:00.003+08:00

Миний ажигласнаар аливаа ажил хэрэг ширээний ард бүтэлтэй болдоггүй цаг нэгэнтээ нүүрлээд байна. Энгийн ажил хэрэг л гэхэд дарга нь ажилтандаа тусгай үүрэг өгөхдөө заавал чи ийм юм заавал хий, сайн хий, зас гэх мэтээр албархаг байдлаар даргархана ч гэмээр юм уу даа, тийм байдалтай тэр ажилтнаас маш сайн юм гараас нь гарна гэж хүлээх утгагүй болсон юм байна. Харин түүний арга эвийг нь олох, эсвэл зүгээр энгийн харилцаатай байх үедээ л чи ингэвэл сайн байна ч гэдэг юм уу? арай өөр хэлбэрээр харилцвал ихэнх хүний араншинд ойр тусдаг байх гэж би боддог.

За ажил хэргийн хувьд ийм байдаг байж. Харин бизнест өнөөдөр мөн л ийм байдал давамгайлаад байна. Эрт дээр үеэс л та бүгдийн мэддэгээр бол баячууд Гольф тоглодог шүү дээ. Энэ энгийн л дээ. Алжаалаа тайлна, энгий харилцаа үүсгэнэ, хамгийн гол нь цаасан дээр тусгаад яриагүй юмаа энд л ярих гэж бизнесмэнүүд ийм тоглоомыг сонгосон байдаг. За улс төр ч ялгаагүй. Харин жижиг энгийн бизнест бол ширээний ард биш шил юмны ард сууж ярилцаж жинхэнэ халуун яриа өрнүүлдэг нь нуултгүй үнэн болж дээ.

Бас л харахад ойлгомжтой юмнууд их байх юм даа. Гэхдээ энэ энгийн зүйл чинь л хүнийг хөтлөөд байх шиг ээ ...